Lees hier de volledige wetenschappelijke onderbouwing van dit hoofdstuk
Wetenschappelijke onderbouwing
Wat zegt de wetenschap
Wat zegt de wetenschap
Wat zegt de wetenschap
Wat zegt de wetenschap
Ook steun aan ouders is steun aan kinderen
Ouders hebben zelf regelmatig ingrijpende ervaringen meegemaakt of leven onder langdurige stress. Vaak hebben deze ouders ook weinig mensen op wie zij kunnen terugvallen. Daardoor is het voor hen soms moeilijker om emotioneel beschikbaar te zijn en sensitief op hun kind te reageren.
Tegelijkertijd blijven ouders voor veel kinderen, ook wanneer zij niet altijd consistent opvoeden, de belangrijkste bron van steun. Juist daarom is het belangrijk om ook oog te hebben voor de sociale steun aan ouders. Krijgen ouders zelf steun en groeit hun netwerk, dan kunnen zij er vaak ook beter zijn voor hun kind. Ook kan educatie over het belang van sociale steun ouders helpen om hun eigen netwerk en dat van hun kind beter te benutten. Zo versterk je niet alleen de ouder, maar indirect ook de sociale steun en positieve ontwikkeling van het kind.
Jongerenwerker Kim Jolink laat zien hoe effectieve steun eruit ziet in de dagelijkse praktijk. Volgens haar begint dat met aansluiten bij de leefwereld van jongeren: samen iets doen, zoals koken of een potje FIFA spelen. En ook online contact hoort daarbij.
Ervaringen uit de praktijk: Spel aan huis
Ervaringen uit de praktijk: Like a buddy
Ervaring van een jongere
‘Soms willen mensen helpen maar doen ze dit op een kleinerende manier. Ze gaven me het gevoel dat ik niet genoeg was of deed.’
Niet elke relatie geeft een kind steun of is goed voor het kind
Sociale relaties kunnen veel betekenen voor kinderen en jongeren, maar ze kunnen ook teleurstelling, stress of onzekerheid opleveren. Dat kan op verschillende manieren gebeuren.
Soms bedoel je het goed, maar ervaart een kind jouw steun anders. Bijvoorbeeld wanneer je ongevraagd adviezen geeft, overbezorgd reageert of medelijden toont. De reactie is goedbedoeld, maar helpt het kind niet. Soms voelt die zelfs als een extra belasting.
Daarnaast kunnen reacties en relaties vanuit de omgeving ook schade doen. Denk aan kritiek, veroordeling, bagatelliseren van gevoelens, afwijzing of een kind niet geloven wanneer het iets ingrijpends vertelt. Wees je er van bewust dat kinderen niet altijd herkennen of een relatie werkelijk veilig en steunend is. Zo kunnen zij bijvoorbeeld een leeftijdsgenoot als vriend zien, terwijl er tegelijkertijd sprake is van pesten, buitensluiten of ander negatief gedrag. Zulke ervaringen kunnen het vertrouwen in zichzelf en anderen ondermijnen.
Een relatie die steunend is, hoeft ook niet altijd een positieve invloed op alle vlakken te hebben. Bijvoorbeeld wanneer risicovol of delinquent gedrag wordt aangemoedigd of negatieve overtuigingen steeds worden bevestigd. Houd er rekening mee dat kinderen deze relaties zelf wel als steunend of waardevol kunnen ervaren.
De manier waarop je steun biedt, maakt het verschil
‘Goede steun is voor mij: iemand die blijft, luistert en me ziet zoals ik ben – niet alleen als het moeilijk gaat.’
‘Voor mij betekent betrouwbaar zijn: doen wat je zegt en er ook zijn als het moeilijk wordt. Ik moest erop kunnen vertrouwen dat iemand niet ineens weer zou verdwijnen en zich aan zijn afspraken zou houden.’
‘Ik wil dat iemand me gelooft. Neem me serieus als ik vertel wat er is gebeurd. Ik heb geen detective nodig, maar iemand die naast me staat.’
‘Mijn coach voelde aan hoe het met me ging. Voor de training appte ze me nog even hoe het met mij ging, zodat ze daar tijdens de training rekening mee kon houden. Ze zag dat basketbal mij hielp. Ze keek niet naar wat er mis was met mij, maar juist ook naar wat mij sterker maakte. Daardoor voelde ik me echt gezien’
‘Ik vertelde mijn mentor niet meteen wat er thuis speelde. Hij bleef geduldig en liet steeds weten: als er iets is, kun je bij me komen. Het duurde bijna een jaar voor ik mijn verhaal kon vertellen. Dat iemand al die tijd bleef, maakte het verschil.’
‘Door wat ik heb meegemaakt, dacht ik altijd negatief over mezelf. Ik begrijp nu dat dat een logisch gevolg is van wat ik heb meegemaakt. Bij de Augeo Jongerentaskforce heb ik geleerd dat mijn onzekerheden en gevoelens er mochten zijn. Ik heb daardoor geleerd niet alleen te kijken naar wat zwaar is, maar ook naar wat er wel is. Naar mijn kracht.’
Wat betekent dit voor jou in de praktijk?
Sommige relaties kunnen ook veel stress opleveren voor een gezin. Breng zowel de steunende als niet-steunende aspecten van een relatie in beeld.
Wanneer ouders zich gesteund voelen, werkt dat positief door op het kind.
Oprechte aandacht, voorspelbaarheid en beschikbaarheid zijn vaak belangrijker dan het geven van een oplossing.
Wat helpt, verschilt per situatie en persoon.
Goede sociale steun is een belangrijk onderdeel van traumasensitief werken: je begrijpt dat gedrag een overlevingsreactie kan zijn, oordeelt niet en sluit aan bij wat iemand op dat moment nodig heeft.
Traumatherapeut Leony Coppens: ‘In mijn trainingen over traumasensitief opvoeden en traumasensitief onderwijs vraag ik deelnemers altijd terug te denken aan een moment waarop ze zich als kind - of later in hun leven - gesteund voelden. Daarna vraag ik wat die ander precies deed. De antwoorden lijken sterk op elkaar: luisteren zonder oordeel, oprechte aandacht, vertrouwen geven, voor iemand opkomen.
Vervolgens vraag ik ze terug te denken aan een situatie waarin ze zelf een kind steunden: wat deden ze, en waaraan merkten ze dat het kind zich gesteund voelde? Dezelfde antwoorden komen terug: oordeelloos luisteren, oprechte aandacht, voor het kind opkomen, vertrouwen uitspreken. En de kinderen lieten het merken - ze kwamen terug bij die persoon, spraken het uit, of hun gedrag veranderde ten goede.’
Lees hier een voorbeeld van hoe dat in de praktijk kan gaan.
Handle with Care is een werkwijze om kinderen die thuis geweld meemaken snel steun te bieden op school. Het is een samenwerking tussen gemeenten, Veilig Thuis, scholen en leerplicht.
Politieagenten gaan naar een melding van huiselijk geweld. Een meisje van 11, in pyjama, doet open. Haar ouders ruziën met elkaar in de woonkamer. De buren hebben gebeld. Zij hoorden hevig geschreeuw en ‘geluiden alsof er geslagen wordt en gegooid met dingen’.
Het is de eerste keer dat de politie het gezin bezoekt. Ze wonen sinds enkele maanden op dit adres. De ouders weten dat de school deelneemt aan 'Handle with Care'. Dat hebben ze gelezen in een brief van school. Het meisje is bang en vertelt huilerig dat ze haar huiswerk niet af heeft. En dat ze morgen een toets heeft waar ze niet voor heeft geleerd.
De volgende morgen komt het meisje op school. De juf is op de hoogte en vraagt haar of ze de toets wil maken, om te oefenen. Ze zien wel hoe het gaat. Op een rustiger moment mag ze de toets overmaken. De andere kinderen merken hier niets van. Het meisje maakt de toets en later in de week nog een keer in een uurtje ‘vrij werken’. De juf praat niet met het meisje over wat er is gebeurd, maar betrekt haar in de pauze bij spelletjes van de andere kinderen. Ze laat haar verder de dag wat vrij in haar keuzes. De juf geeft aan blij te zijn dat ze weet waar het stille, nerveuze gedrag in de ochtend vandaan kwam. Anders had ze wellicht druk op haar gezet, omdat het meisje vaak nerveus voor toetsen is. Ze is geschrokken, ze kende het meisje nog niet goed en heeft van de vorige school geen bijzonderheden gehoord in de overdracht.
Daarbij maakt het minder uit welke functie iemand heeft. Een ouder, familielid, leerkracht, pedagogisch medewerker, jongerenwerker, buur, sportcoach of hulpverlener kunnen allemaal een belangrijke steunfiguur zijn. Niet het beroep, maar de kwaliteit van de relatie bepaalt of iemand zich gesteund voelt.
Kinderen hebben steun nodig waar ze op kunnen blijven rekenen. Ze hebben baat bij volwassenen die voorspelbaar zijn en die beschikbaar blijven. Een vertrouwensband bouw je immers niet meteen op. Dat betekent echter niet dat alle sociale steun bij één volwassene hoeft te liggen die er altijd voor het kind is en zal blijven. Het gaat er vooral om dat kinderen erop kunnen blijven rekenen dat er mensen voor hen zijn. En dat een kind weet bij wie het terechtkan, ook als één steunfiguur tijdelijk wegvalt. Dat kan ook in de vorm van een breder steunend netwerk zijn dat aanwezig is.
Steunfiguren zijn betrouwbaar, toegankelijk en benaderbaar. Ze luisteren met oprechte aandacht, zijn empathisch en oordelen niet. Een steunfiguur laat merken dat een kind ertoe doet. Door vertrouwen te geven en samen vooruit te kijken help je een kind stap voor stap weer op anderen te vertrouwen.
Wat je doet is belangrijk. Maar vooral hoe je luistert, reageert en contact maakt met een kind, bepaalt of het zich gesteund voelt. Kinderen voelen zich gesteund wanneer zij weten dat er iemand is bij wie zij altijd terechtkunnen, die hen serieus neemt en die hen probeert te begrijpen.
Sluit aan bij wat een kind nodig heeft
Kijk daarom niet alleen welke steun je kunt bieden, maar vooral welke steun een kind op dat moment nodig heeft. Onderzoek samen met het kind wat helpt. Geef kinderen daarbij ruimte om mee te denken en keuzes te maken. Kinderen voelen zich vaak beter gesteund of geholpen als zij hebben meegedacht over welke steun ze krijgen en van wie. Kinderen verwachten niet dat jij de enige bent die hen in alles ondersteunt. Het is ook oké als verschillende mensen op hun eigen manier steun bieden.
Het is belangrijk dat de steun die je biedt, aansluit bij wat het kind nodig heeft. Als het zelfvertrouwen van kinderen door negatieve ervaringen thuis is aangetast, is het belangrijk dat iemand buitenshuis dat (weer) helpt opbouwen. Een kind dat thuis vooral kritiek krijgt, heeft bijvoorbeeld juist iemand nodig die vertrouwen uitspreekt. En goedbedoelde adviezen helpen een kind niet wanneer het vooral behoefte heeft aan erkenning of een luisterend oor. Dat kan juist extra stress geven. Soms is luisteren alleen niet genoeg, en heeft een kind ook behoefte aan praktische hulp bij dagelijkse taken, zoals huiswerk.
Naar hoofdstuk 2
Naar hoofdstuk 4
Wat jij kunt doen
hoofdstuk 3
Hoe ziet effectieve sociale steun eruit?
We weten inmiddels steeds beter wat maakt dat sociale steun kinderen echt helpt. En dat er geen standaardaanpak is. Welke steun werkt, hangt af van wat een kind heeft meegemaakt, waar het behoefte aan heeft en welke relatie je hebt met een kind. Als je hier bewust op let, is de kans groter dat de steun het kind helpt.
Aansluiten bij wat een kind nodig heeft
[1] Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357.
Cutrona, C. E., & Russell, D. W. (1990). Type of social support and specific stress: Toward a theory of optimal matching. In B. R. Sarason, I. G. Sarason, & G. R. Pierce (Eds.), Social support: An interactional view (pp. 319–366). Wiley.
[2] Sippel, L. M., Pietrzak, R. H., Charney, D. S., Mayes, L. C., & Southwick, S. M. How does social support enhance resilience in the trauma-exposed individual? Ecology and Society, 20(4), Article 10.
De Theory of Optimal Matching beschrijft al sinds de jaren tachtig dat sociale steun het meest effectief is wanneer deze aansluit bij de eisen die een specifieke stressvolle situatie stelt. Volgens deze theorie vraagt iedere stressvolle situatie om een andere vorm van steun. Welke vorm van sociale steun het meest effectief is, hangt af van de mate waarin deze aansluit bij de situatie en bij de behoeften van degene die de steun ontvangt. Welke steun het meest helpend is, hangt daarom niet alleen af van de aard van de situatie, maar ook van de behoeften en het ontwikkelingsniveau van het kind [1].
Sippel en collega's beschrijven de Theory of Optimal Matching als een belangrijk theoretisch kader om te begrijpen waarom sociale steun soms wel en soms niet effectief is. Zij benadrukken dat niet alleen de vorm van de steun, maar ook de timing en de bron ervan moeten aansluiten bij de behoeften van het kind. Niet-passende of ongevraagde steun kan daardoor minder effectief zijn of zelfs averechts werken. Zo wordt informationele steun, zoals uitleg of advies, vooral als helpend ervaren wanneer een kind daar op dat moment aan toe is [2].
Effectieve sociale steun
[1] Schepers, A. D. L. (2025). Kracht en kwetsbaarheid van het netwerk [Masterthesis, Rijksuniversiteit Groningen].
[2] Frederick, J., Spratt, T., & Devaney, J. (2023). Supportive relationships with trusted adults for children and young people who have experienced adversities: Implications for social work service provision. The British Journal of Social Work, 53(6), 3129–3145.
Lester, S., Khatwa, M., & Sutcliffe, K. (2020). Service needs of young people affected by adverse childhood experiences (ACEs): A systematic review of UK qualitative evidence. Children and Youth Services Review, 118, 105429.
Cappelle, H., & Cox, N. (2021). Steunfiguren in de integrale jeugdhulp. Hogeschool VIVES.
[3] Sloover, M., De Beijer, D., Stoltz, S. E. M. J., Camfferman, R., Lindauer, R. J. L., & Van Ee, E. (2026). How children with posttraumatic stress disorder view their social networks: A qualitative study. Journal of Child & Adolescent Trauma.
[4] Abu Ghazaleh, N., Schoorl, R. J., & Van Zal, S. D. (2025). Wat mij helpt: Jongeren in kwetsbare omstandigheden aan het woord over beschermende factoren door middel van storytelling. Hogeschool van Amsterdam.
[5] Leung, D. Y. L., Chan, A. C. Y., & Ho, G. W. K. (2022). Resilience of emerging adults after adverse childhood experiences: A qualitative systematic review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(1), 163–181.
[6] Frederick, J., Spratt, T., & Devaney, J. (2023). Supportive relationships with trusted adults for children and young people who have experienced adversities: Implications for social work service provision. The British Journal of Social Work, 53(6), 3129–3145.
[7] Lester, S., Khatwa, M., & Sutcliffe, K. (2020). Service needs of young people affected by adverse childhood experiences (ACEs): A systematic review of UK qualitative evidence. Children and Youth Services Review, 118, 105429.
Schepers onderscheidt in een verkennende studie naar herstel na trauma drie typen netwerkkenmerken die bijdragen aan effectieve sociale steun: structurele kenmerken van het netwerk (zoals de beschikbaarheid van steunfiguren), interactiekenmerken (de kwaliteit van de interacties) en persoonsgebonden kenmerken van zowel de jongere als de steunfiguur. Volgens Schepers bepalen vooral de interactiekenmerken of jongeren sociale steun als helpend ervaren. Kenmerken als emotionele nabijheid, responsiviteit en erkenning spelen daarbij een belangrijke rol, terwijl structurele kenmerken vooral de voorwaarden creëren voor het ontvangen van steun en persoonskenmerken beïnvloeden hoe jongeren steun ervaren en benutten [1].
Verschillende onderzoeken komen tot vergelijkbare bevindingen. Een opvallend consistent beeld komt naar voren van wat kinderen en jongeren als effectieve sociale steun ervaren. Niet de formele rol van een steunfiguur, maar de kwaliteit van de relatie lijkt daarbij doorslaggevend. Verschillende onderzoeken noemen betrouwbaarheid, empathie, oprechte interesse, niet-oordelend luisteren en beschikbaarheid als belangrijke kenmerken van steunfiguren [2].
Kinderen en jongeren zelf noemen dezelfde eigenschappen. In een kwalitatieve studie onder kinderen met een posttraumatische stressstoornis beschreven zij hun steunfiguren als vriendelijk, behulpzaam en grappig [3]. Ook Nederlands onderzoek onder jongeren in kwetsbare omstandigheden laat zien dat zij vooral behoefte hebben aan iemand die hen écht begrijpt. Ook wordt hierin duidelijk hoe belangrijk vooral waardevolle verbindingen voor hen zijn [4].
Naast de kwaliteit van de relatie lijken ook continuïteit en een positieve invloed op het gedrag van kinderen belangrijk. Een systematische review onder jongvolwassenen met ingrijpende jeugdervaringen laat zien dat betrouwbare volwassenen, zoals een docent, buur of familielid, kunnen bijdragen aan prosociaal gedrag, het ontmoedigen van risicovol gedrag en het stimuleren van reflectie op eigen doelen en toekomstperspectief [5]. Ook Frederick en collega's [6] en Lester en collega's [7] benadrukken het belang van langdurige beschikbaarheid, flexibiliteit en continuïteit in de ondersteuning.
Niet helpende steun
[1] Spilsbury, J. C., & Korbin, J. E. (2013). Social networks and informal social support in protecting children from abuse and neglect: Community ties and supports promote children’s safety. Child Abuse & Neglect, 37(Suppl.), 8–16.
[2] Hamby, S. (2025). The resilience portfolio concept: New insights into how sufficient strengths can overcome even high burdens of trauma. Review of General Psychology, 29(3), 311–324.
[3] Aldomini, M., Lee, J. W., Nelson, A., Hwang, R. S., Alharbi, K. K., Sinky, T. H., Quronfulah, B. S., Khan, W. A., Elamin, M. O., & Nour, M. O. (2025). The moderating role of social support on the impact of adverse childhood experiences on life satisfaction and mental health in adulthood. Clinical Epidemiology and Global Health, 32, 101933.
Spilsbury en Korbin beschrijven dat sociale netwerken niet alleen een bron van steun kunnen zijn, maar ook van teleurstelling, stress of negatieve gevoelens. Wanneer steun niet aansluit bij de verwachtingen of behoeften van de ontvanger, wordt deze vaak als niet-helpend ervaren. Daarnaast beschrijven de auteurs dat sociale netwerken ook schadelijk kunnen zijn, bijvoorbeeld wanneer zij ongezond gedrag versterken of juist een risico vormen voor de veiligheid van kinderen [1].
Vanuit het veerkrachtsperspectief benadrukt Hamby eveneens dat sociale steun een dubbele rol kan spelen. Sociale relaties kunnen bescherming bieden tegen de gevolgen van ingrijpende ervaringen, maar ook een bron zijn van afwijzing, victim blaming of andere negatieve sociale ervaringen. De aanwezigheid van sociale relaties alleen is daarom niet voldoende: ook de kwaliteit en veiligheid van die relaties zijn van belang [2].
Aldomini en collega's onderzochten de invloed van zowel positieve als negatieve sociale steun op de relatie tussen ingrijpende jeugdervaringen, levenstevredenheid en mentale gezondheid. Zij onderscheiden vier vormen van negatieve sociale steun: ontkenning, het uitblijven van hulp, ongevraagd advies of bemoeienis en ongevoelig of onsympathiek gedrag. Al deze vormen hingen samen met een lagere levenstevredenheid en slechtere mentale gezondheid, terwijl positieve sociale steun juist samenhing met een hogere levenstevredenheid [3].
Steun aan ouders
[1] Bauer, A., Stevens, M., Purtscheller, D., Knapp, M., Fonagy, P., Evans-Lacko, S., & Paul, J. Mobilising social support to improve mental health for children and adolescents: A systematic review using principles of realist synthesis. PLOS ONE, 16(5), e0251750.
[2] Sippel, L. M., Pietrzak, R. H., Charney, D. S., Mayes, L. C., & Southwick, S. M. (2015). How does social support enhance resilience in the trauma-exposed individual? Ecology and Society, 20(4), Article 10.
[3] Negi, S., & Sattler, K. M. P. (2026). Family stress model and social support among low-income families. Development and Psychopathology, 38(1), 61–73.
[4] Hatch, V., Swerbenski, H., & Gray, S. A. O. Family social support buffers the intergenerational association of maternal adverse childhood experiences and preschoolers’ externalizing behavior. American Journal of Orthopsychiatry, 90(4), 489–501.
[5] Saitadze, I., & Dvalishvili, D. (2024). Protective role of informal social support and early childhood programs in reducing likelihood of subsequent reports of child maltreatment. Child Abuse & Neglect, 149, 106702.
[6] Chang, Y., Chang, O. D., Yang, J., Sattler, K., & Yoon, S. (2025). Patterns of protective factors following childhood maltreatment and youth developmental outcomes. Child Maltreatment.
Steun aan ouders is ook steun aan kinderen. Een systematische review van Bauer en collega's laat zien dat de mate waarin ouders sociale steun kunnen mobiliseren, zowel voor zichzelf als voor hun kinderen, samenhangt met een betere mentale gezondheid van ouders en gunstige uitkomsten voor kinderen, waaronder hun cognitieve, sociale en gedragsmatige ontwikkeling [1]. Ook Sippel en collega's benadrukken dat het versterken van het welzijn van ouders en hun sociale netwerk bijdraagt aan een veilige, stabiele en ondersteunende omgeving voor kinderen [2].
Verschillende onderzoeken laten zien dat sociale steun ouderschap op meerdere manieren kan versterken. Enerzijds doordat ouders daardoor meer emotionele praktische steun hebben bij het opvoeden, anderzijds doordat het de mogelijkheden voor kinderen vergroot om sociale steun van andere mensen te ontvangen en positieve sociale ervaringen op te doen. Een longitudinale studie onder 1.968 gezinnen met een laag inkomen laat bijvoorbeeld zien dat meer sociale steun aan ouders samenhangt met positievere ouder-kindinteracties, meer betrokken en sensitief ouderschap en meer vertrouwen van ouders in hun opvoedvaardigheden. Daarnaast werden bij hun kinderen betere taalvaardigheden, meer prosociaal gedrag en minder externaliserend gedrag gevonden [3].
Ook in gezinnen die te maken hebben met ingrijpende ervaringen lijkt sociale steun een beschermende rol te spelen. Hatch en collega's onderzochten dit onder Afro-Amerikaanse moeders die zelf ingrijpende jeugdervaringen hadden meegemaakt. Bij moeders die weinig steun vanuit de familie ervaarden, hing een hoger aantal ingrijpende jeugdervaringen samen met meer externaliserend gedrag bij hun jonge kinderen. Deze relatie werd niet gevonden bij moeders die gemiddeld tot veel steun van hun familie ervaarden [4]. Ook onderzoek onder bijna 2000 kinderen in de Verenigde Staten waar jeugdbescherming bij betrokken is, laat zien dat informele sociale steun samenhangt met een kleinere kans op nieuwe meldingen van kindermishandeling of verwaarlozing. Informele netwerken kunnen sociale isolatie verminderen, emotionele en praktische steun bieden en ouders ondersteunen bij het ontwikkelen van positieve opvoedvaardigheden [5].
Deze bevindingen onderstrepen het belang van het versterken van sociale steun aan ouders. Daarbij is het belangrijk oog te houden voor bestaande steunrelaties. Ook wanneer ouders onder langdurige stress staan of minder consistent opvoeden, kunnen zij voor hun kind een belangrijke bron van emotionele steun blijven. Dat zie je bijvoorbeeld bij gezinnen in armoede [6].
deel dit artikel
Naar hoofdstuk 2
Naar hoofdstuk 4
Lees hier de volledige wetenschappelijke onderbouwing van dit hoofdstuk
Wat betekent dit voor jou in de praktijk?
Sommige relaties kunnen ook veel stress opleveren voor een gezin. Breng zowel de steunende als niet-steunende aspecten van een relatie in beeld.
Wanneer ouders zich gesteund voelen, werkt dat positief door op het kind.
Oprechte aandacht, voorspelbaarheid en beschikbaarheid zijn vaak belangrijker dan het geven van een oplossing.
Wat helpt, verschilt per situatie en persoon.
Jongerenwerker Kim Jolink laat zien hoe effectieve steun eruit ziet in de dagelijkse praktijk. Volgens haar begint dat met aansluiten bij de leefwereld van jongeren: samen iets doen, zoals koken of een potje FIFA spelen. En ook online contact hoort daarbij.
Sylvia: ‘Wij hadden met een vriendin afgesproken dat onze kinderen in de zomervakantie en in de kerstvakantie een nacht mochten komen logeren, zodat wij zelf even op konden laden. De kinderen vonden het erg leuk om te logeren. Hun leefwereld werd er groter door. Omdat er geen opa’s en oma’s waren die konden bijspringen, was dit echt super fijn. Ook als ik een vraag had over de opvoeding, kon ik die laagdrempelig aan mijn vriendin stellen. Soms vond ik het ook heel fijn als ze gewoon luisterde, dan kon ik mijn hart luchten en dan kon ik daarna weer verder. Ik vond het heel fijn dat het normaal was om het met haar over de opvoeding te hebben, zonder dat ik het idee kreeg dat ik het niet goed deed. Ze zei dat iedere ouder met vraagstukken over de eigen kinderen worstelt, en dat maakt het ook normaal.’
Wat zegt de wetenschap
Ervaringen uit de praktijk: Spel aan huis
Ouders hebben zelf regelmatig ingrijpende ervaringen meegemaakt of leven onder langdurige stress. Vaak hebben deze ouders ook weinig mensen op wie zij kunnen terugvallen. Daardoor is het voor hen soms moeilijker om emotioneel beschikbaar te zijn en sensitief op hun kind te reageren.
Tegelijkertijd blijven ouders voor veel kinderen, ook wanneer zij niet altijd consistent opvoeden, de belangrijkste bron van steun. Juist daarom is het belangrijk om ook oog te hebben voor de sociale steun aan ouders. Krijgen ouders zelf steun en groeit hun netwerk, dan kunnen zij er vaak ook beter zijn voor hun kind. Ook kan educatie over het belang van sociale steun ouders helpen om hun eigen netwerk en dat van hun kind beter te benutten. Zo versterk je niet alleen de ouder, maar indirect ook de sociale steun en positieve ontwikkeling van het kind.
Ook steun aan ouders is steun aan kinderen
Ervaringen uit de praktijk: Like a buddy
Ervaring van een jongere
Wat zegt de wetenschap
Sociale relaties kunnen veel betekenen voor kinderen en jongeren, maar ze kunnen ook teleurstelling, stress of onzekerheid opleveren. Dat kan op verschillende manieren gebeuren.
Soms bedoel je het goed, maar ervaart een kind jouw steun anders. Bijvoorbeeld wanneer je ongevraagd adviezen geeft, overbezorgd reageert of medelijden toont. De reactie is goedbedoeld, maar helpt het kind niet. Soms voelt die zelfs als een extra belasting.
Daarnaast kunnen reacties en relaties vanuit de omgeving ook schade doen. Denk aan kritiek, veroordeling, bagatelliseren van gevoelens, afwijzing of een kind niet geloven wanneer het iets ingrijpends vertelt. Wees je er van bewust dat kinderen niet altijd herkennen of een relatie werkelijk veilig en steunend is. Zo kunnen zij bijvoorbeeld een leeftijdsgenoot als vriend zien, terwijl er tegelijkertijd sprake is van pesten, buitensluiten of ander negatief gedrag. Zulke ervaringen kunnen het vertrouwen in zichzelf en anderen ondermijnen.
Een relatie die steunend is, hoeft ook niet altijd een positieve invloed op alle vlakken te hebben. Bijvoorbeeld wanneer risicovol of delinquent gedrag wordt aangemoedigd of negatieve overtuigingen steeds worden bevestigd. Houd er rekening mee dat kinderen deze relaties zelf wel als steunend of waardevol kunnen ervaren.
Goede sociale steun is een belangrijk onderdeel van traumasensitief werken: je begrijpt dat gedrag een overlevingsreactie kan zijn, oordeelt niet en sluit aan bij wat iemand op dat moment nodig heeft.
Traumatherapeut Leony Coppens: ‘In mijn trainingen over traumasensitief opvoeden en traumasensitief onderwijs vraag ik deelnemers altijd terug te denken aan een moment waarop ze zich als kind - of later in hun leven - gesteund voelden. Daarna vraag ik wat die ander precies deed. De antwoorden lijken sterk op elkaar: luisteren zonder oordeel, oprechte aandacht, vertrouwen geven, voor iemand opkomen.
Vervolgens vraag ik ze terug te denken aan een situatie waarin ze zelf een kind steunden: wat deden ze, en waaraan merkten ze dat het kind zich gesteund voelde? Dezelfde antwoorden komen terug: oordeelloos luisteren, oprechte aandacht, voor het kind opkomen, vertrouwen uitspreken. En de kinderen lieten het merken - ze kwamen terug bij die persoon, spraken het uit, of hun gedrag veranderde ten goede.’
Wat zegt de wetenschap
Daarbij maakt het minder uit welke functie iemand heeft. Een ouder, familielid, leerkracht, pedagogisch medewerker, jongerenwerker, buur, sportcoach of hulpverlener kunnen allemaal een belangrijke steunfiguur zijn. Niet het beroep, maar de kwaliteit van de relatie bepaalt of iemand zich gesteund voelt.
Kinderen hebben steun nodig waar ze op kunnen blijven rekenen. Ze hebben baat bij volwassenen die voorspelbaar zijn en die beschikbaar blijven. Een vertrouwensband bouw je immers niet meteen op. Dat betekent echter niet dat alle sociale steun bij één volwassene hoeft te liggen die er altijd voor het kind is en zal blijven. Het gaat er vooral om dat kinderen erop kunnen blijven rekenen dat er mensen voor hen zijn. En dat een kind weet bij wie het terechtkan, ook als één steunfiguur tijdelijk wegvalt. Dat kan ook in de vorm van een breder steunend netwerk zijn dat aanwezig is.
‘Voor mij betekent betrouwbaar zijn: doen wat je zegt en er ook zijn als het moeilijk wordt. Ik moest erop kunnen vertrouwen dat iemand niet ineens weer zou verdwijnen en zich aan zijn afspraken zou houden.’
Steunfiguren zijn betrouwbaar, toegankelijk en benaderbaar. Ze luisteren met oprechte aandacht, zijn empathisch en oordelen niet. Een steunfiguur laat merken dat een kind ertoe doet. Door vertrouwen te geven en samen vooruit te kijken help je een kind stap voor stap weer op anderen te vertrouwen.
De manier waarop je steun biedt, maakt het verschil
‘Ik wil dat iemand me gelooft. Neem me serieus als ik vertel wat er is gebeurd. Ik heb geen detective nodig, maar iemand die naast me staat.’
Wat je doet is belangrijk. Maar vooral hoe je luistert, reageert en contact maakt met een kind, bepaalt of het zich gesteund voelt. Kinderen voelen zich gesteund wanneer zij weten dat er iemand is bij wie zij altijd terechtkunnen, die hen serieus neemt en die hen probeert te begrijpen.
‘Goede steun is voor mij: iemand die blijft, luistert en me ziet zoals ik ben – niet alleen als het moeilijk gaat.’
Niet elke relatie geeft een kind steun of is goed voor het kind
‘Soms willen mensen helpen maar doen ze dit op een kleinerende manier. Ze gaven me het gevoel dat ik niet genoeg was of deed.’
Lees hier een voorbeeld van hoe dat in de praktijk kan gaan.
Handle with Care is een werkwijze om kinderen die thuis geweld meemaken snel steun te bieden op school. Het is een samenwerking tussen gemeenten, Veilig Thuis, scholen en leerplicht.
Politieagenten gaan naar een melding van huiselijk geweld. Een meisje van 11, in pyjama, doet open. Haar ouders ruziën met elkaar in de woonkamer. De buren hebben gebeld. Zij hoorden hevig geschreeuw en ‘geluiden alsof er geslagen wordt en gegooid met dingen’.
Het is de eerste keer dat de politie het gezin bezoekt. Ze wonen sinds enkele maanden op dit adres. De ouders weten dat de school deelneemt aan 'Handle with Care'. Dat hebben ze gelezen in een brief van school. Het meisje is bang en vertelt huilerig dat ze haar huiswerk niet af heeft. En dat ze morgen een toets heeft waar ze niet voor heeft geleerd.
De volgende morgen komt het meisje op school. De juf is op de hoogte en vraagt haar of ze de toets wil maken, om te oefenen. Ze zien wel hoe het gaat. Op een rustiger moment mag ze de toets overmaken. De andere kinderen merken hier niets van. Het meisje maakt de toets en later in de week nog een keer in een uurtje ‘vrij werken’. De juf praat niet met het meisje over wat er is gebeurd, maar betrekt haar in de pauze bij spelletjes van de andere kinderen. Ze laat haar verder de dag wat vrij in haar keuzes. De juf geeft aan blij te zijn dat ze weet waar het stille, nerveuze gedrag in de ochtend vandaan kwam. Anders had ze wellicht druk op haar gezet, omdat het meisje vaak nerveus voor toetsen is. Ze is geschrokken, ze kende het meisje nog niet goed en heeft van de vorige school geen bijzonderheden gehoord in de overdracht.
‘Mijn coach voelde aan hoe het met me ging. Voor de training appte ze me nog even hoe het met mij ging, zodat ze daar tijdens de training rekening mee kon houden. Ze zag dat basketbal mij hielp. Ze keek niet naar wat er mis was met mij, maar juist ook naar wat mij sterker maakte. Daardoor voelde ik me echt gezien’
‘Ik vertelde mijn mentor niet meteen wat er thuis speelde. Hij bleef geduldig en liet steeds weten: als er iets is, kun je bij me komen. Het duurde bijna een jaar voor ik mijn verhaal kon vertellen. Dat iemand al die tijd bleef, maakte het verschil.’
‘Door wat ik heb meegemaakt, dacht ik altijd negatief over mezelf. Ik begrijp nu dat dat een logisch gevolg is van wat ik heb meegemaakt. Bij de Augeo Jongerentaskforce heb ik geleerd dat mijn onzekerheden en gevoelens er mochten zijn. Ik heb daardoor geleerd niet alleen te kijken naar wat zwaar is, maar ook naar wat er wel is. Naar mijn kracht.’
Het is belangrijk dat de steun die je biedt, aansluit bij wat het kind nodig heeft. Als het zelfvertrouwen van kinderen door negatieve ervaringen thuis is aangetast, is het belangrijk dat iemand buitenshuis dat (weer) helpt opbouwen. Een kind dat thuis vooral kritiek krijgt, heeft bijvoorbeeld juist iemand nodig die vertrouwen uitspreekt. En goedbedoelde adviezen helpen een kind niet wanneer het vooral behoefte heeft aan erkenning of een luisterend oor. Dat kan juist extra stress geven. Soms is luisteren alleen niet genoeg, en heeft een kind ook behoefte aan praktische hulp bij dagelijkse taken, zoals huiswerk.
Wetenschappelijke onderbouwing
Wat jij kunt doen
Hoe ziet effectieve sociale steun eruit?
We weten inmiddels steeds beter wat maakt dat sociale steun kinderen echt helpt. En dat er geen standaardaanpak is. Welke steun werkt, hangt af van wat een kind heeft meegemaakt, waar het behoefte aan heeft en welke relatie je hebt met een kind. Als je hier bewust op let, is de kans groter dat de steun het kind helpt.
hoofdstuk 3
Sluit aan bij wat een kind nodig heeft
Kijk daarom niet alleen welke steun je kunt bieden, maar vooral welke steun een kind op dat moment nodig heeft. Onderzoek samen met het kind wat helpt. Geef kinderen daarbij ruimte om mee te denken en keuzes te maken. Kinderen voelen zich vaak beter gesteund of geholpen als zij hebben meegedacht over welke steun ze krijgen en van wie. Kinderen verwachten niet dat jij de enige bent die hen in alles ondersteunt. Het is ook oké als verschillende mensen op hun eigen manier steun bieden.
Wat zegt de wetenschap
[1] Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357.
Cutrona, C. E., & Russell, D. W. (1990). Type of social support and specific stress: Toward a theory of optimal matching. In B. R. Sarason, I. G. Sarason, & G. R. Pierce (Eds.), Social support: An interactional view (pp. 319–366). Wiley.
[2] Sippel, L. M., Pietrzak, R. H., Charney, D. S., Mayes, L. C., & Southwick, S. M. How does social support enhance resilience in the trauma-exposed individual? Ecology and Society, 20(4), Article 10.
De Theory of Optimal Matching beschrijft al sinds de jaren tachtig dat sociale steun het meest effectief is wanneer deze aansluit bij de eisen die een specifieke stressvolle situatie stelt. Volgens deze theorie vraagt iedere stressvolle situatie om een andere vorm van steun. Welke vorm van sociale steun het meest effectief is, hangt af van de mate waarin deze aansluit bij de situatie en bij de behoeften van degene die de steun ontvangt. Welke steun het meest helpend is, hangt daarom niet alleen af van de aard van de situatie, maar ook van de behoeften en het ontwikkelingsniveau van het kind [1].
Sippel en collega's beschrijven de Theory of Optimal Matching als een belangrijk theoretisch kader om te begrijpen waarom sociale steun soms wel en soms niet effectief is. Zij benadrukken dat niet alleen de vorm van de steun, maar ook de timing en de bron ervan moeten aansluiten bij de behoeften van het kind. Niet-passende of ongevraagde steun kan daardoor minder effectief zijn of zelfs averechts werken. Zo wordt informationele steun, zoals uitleg of advies, vooral als helpend ervaren wanneer een kind daar op dat moment aan toe is [2].
Aansluiten bij wat een kind nodig heeft
[1] Schepers, A. D. L. (2025). Kracht en kwetsbaarheid van het netwerk [Masterthesis, Rijksuniversiteit Groningen].
[2] Frederick, J., Spratt, T., & Devaney, J. (2023). Supportive relationships with trusted adults for children and young people who have experienced adversities: Implications for social work service provision. The British Journal of Social Work, 53(6), 3129–3145.
Lester, S., Khatwa, M., & Sutcliffe, K. (2020). Service needs of young people affected by adverse childhood experiences (ACEs): A systematic review of UK qualitative evidence. Children and Youth Services Review, 118, 105429.
Cappelle, H., & Cox, N. (2021). Steunfiguren in de integrale jeugdhulp. Hogeschool VIVES.
[3] Sloover, M., De Beijer, D., Stoltz, S. E. M. J., Camfferman, R., Lindauer, R. J. L., & Van Ee, E. (2026). How children with posttraumatic stress disorder view their social networks: A qualitative study. Journal of Child & Adolescent Trauma.
[4] Abu Ghazaleh, N., Schoorl, R. J., & Van Zal, S. D. (2025). Wat mij helpt: Jongeren in kwetsbare omstandigheden aan het woord over beschermende factoren door middel van storytelling. Hogeschool van Amsterdam.
[5] Leung, D. Y. L., Chan, A. C. Y., & Ho, G. W. K. (2022). Resilience of emerging adults after adverse childhood experiences: A qualitative systematic review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(1), 163–181.
[6] Frederick, J., Spratt, T., & Devaney, J. (2023). Supportive relationships with trusted adults for children and young people who have experienced adversities: Implications for social work service provision. The British Journal of Social Work, 53(6), 3129–3145.
[7] Lester, S., Khatwa, M., & Sutcliffe, K. (2020). Service needs of young people affected by adverse childhood experiences (ACEs): A systematic review of UK qualitative evidence. Children and Youth Services Review, 118, 105429.
Schepers onderscheidt in een verkennende studie naar herstel na trauma drie typen netwerkkenmerken die bijdragen aan effectieve sociale steun: structurele kenmerken van het netwerk (zoals de beschikbaarheid van steunfiguren), interactiekenmerken (de kwaliteit van de interacties) en persoonsgebonden kenmerken van zowel de jongere als de steunfiguur. Volgens Schepers bepalen vooral de interactiekenmerken of jongeren sociale steun als helpend ervaren. Kenmerken als emotionele nabijheid, responsiviteit en erkenning spelen daarbij een belangrijke rol, terwijl structurele kenmerken vooral de voorwaarden creëren voor het ontvangen van steun en persoonskenmerken beïnvloeden hoe jongeren steun ervaren en benutten [1].
Verschillende onderzoeken komen tot vergelijkbare bevindingen. Een opvallend consistent beeld komt naar voren van wat kinderen en jongeren als effectieve sociale steun ervaren. Niet de formele rol van een steunfiguur, maar de kwaliteit van de relatie lijkt daarbij doorslaggevend. Verschillende onderzoeken noemen betrouwbaarheid, empathie, oprechte interesse, niet-oordelend luisteren en beschikbaarheid als belangrijke kenmerken van steunfiguren [2].
Kinderen en jongeren zelf noemen dezelfde eigenschappen. In een kwalitatieve studie onder kinderen met een posttraumatische stressstoornis beschreven zij hun steunfiguren als vriendelijk, behulpzaam en grappig [3]. Ook Nederlands onderzoek onder jongeren in kwetsbare omstandigheden laat zien dat zij vooral behoefte hebben aan iemand die hen écht begrijpt. Ook wordt hierin duidelijk hoe belangrijk vooral waardevolle verbindingen voor hen zijn [4].
Naast de kwaliteit van de relatie lijken ook continuïteit en een positieve invloed op het gedrag van kinderen belangrijk. Een systematische review onder jongvolwassenen met ingrijpende jeugdervaringen laat zien dat betrouwbare volwassenen, zoals een docent, buur of familielid, kunnen bijdragen aan prosociaal gedrag, het ontmoedigen van risicovol gedrag en het stimuleren van reflectie op eigen doelen en toekomstperspectief [5]. Ook Frederick en collega's [6] en Lester en collega's [7] benadrukken het belang van langdurige beschikbaarheid, flexibiliteit en continuïteit in de ondersteuning.
Effectieve sociale steun
[1] Spilsbury, J. C., & Korbin, J. E. (2013). Social networks and informal social support in protecting children from abuse and neglect: Community ties and supports promote children’s safety. Child Abuse & Neglect, 37(Suppl.), 8–16.
[2] Hamby, S. (2025). The resilience portfolio concept: New insights into how sufficient strengths can overcome even high burdens of trauma. Review of General Psychology, 29(3), 311–324.
[3] Aldomini, M., Lee, J. W., Nelson, A., Hwang, R. S., Alharbi, K. K., Sinky, T. H., Quronfulah, B. S., Khan, W. A., Elamin, M. O., & Nour, M. O. (2025). The moderating role of social support on the impact of adverse childhood experiences on life satisfaction and mental health in adulthood. Clinical Epidemiology and Global Health, 32, 101933.
Spilsbury en Korbin beschrijven dat sociale netwerken niet alleen een bron van steun kunnen zijn, maar ook van teleurstelling, stress of negatieve gevoelens. Wanneer steun niet aansluit bij de verwachtingen of behoeften van de ontvanger, wordt deze vaak als niet-helpend ervaren. Daarnaast beschrijven de auteurs dat sociale netwerken ook schadelijk kunnen zijn, bijvoorbeeld wanneer zij ongezond gedrag versterken of juist een risico vormen voor de veiligheid van kinderen [1].
Vanuit het veerkrachtsperspectief benadrukt Hamby eveneens dat sociale steun een dubbele rol kan spelen. Sociale relaties kunnen bescherming bieden tegen de gevolgen van ingrijpende ervaringen, maar ook een bron zijn van afwijzing, victim blaming of andere negatieve sociale ervaringen. De aanwezigheid van sociale relaties alleen is daarom niet voldoende: ook de kwaliteit en veiligheid van die relaties zijn van belang [2].
Aldomini en collega's onderzochten de invloed van zowel positieve als negatieve sociale steun op de relatie tussen ingrijpende jeugdervaringen, levenstevredenheid en mentale gezondheid. Zij onderscheiden vier vormen van negatieve sociale steun: ontkenning, het uitblijven van hulp, ongevraagd advies of bemoeienis en ongevoelig of onsympathiek gedrag. Al deze vormen hingen samen met een lagere levenstevredenheid en slechtere mentale gezondheid, terwijl positieve sociale steun juist samenhing met een hogere levenstevredenheid [3].
Niet helpende steun
Steun aan ouders
[1] Bauer, A., Stevens, M., Purtscheller, D., Knapp, M., Fonagy, P., Evans-Lacko, S., & Paul, J. Mobilising social support to improve mental health for children and adolescents: A systematic review using principles of realist synthesis. PLOS ONE, 16(5), e0251750.
[2] Sippel, L. M., Pietrzak, R. H., Charney, D. S., Mayes, L. C., & Southwick, S. M. (2015). How does social support enhance resilience in the trauma-exposed individual? Ecology and Society, 20(4), Article 10.
[3] Negi, S., & Sattler, K. M. P. (2026). Family stress model and social support among low-income families. Development and Psychopathology, 38(1), 61–73.
[4] Hatch, V., Swerbenski, H., & Gray, S. A. O. Family social support buffers the intergenerational association of maternal adverse childhood experiences and preschoolers’ externalizing behavior. American Journal of Orthopsychiatry, 90(4), 489–501.
[5] Saitadze, I., & Dvalishvili, D. (2024). Protective role of informal social support and early childhood programs in reducing likelihood of subsequent reports of child maltreatment. Child Abuse & Neglect, 149, 106702.
[6] Chang, Y., Chang, O. D., Yang, J., Sattler, K., & Yoon, S. (2025). Patterns of protective factors following childhood maltreatment and youth developmental outcomes. Child Maltreatment.
Steun aan ouders is ook steun aan kinderen. Een systematische review van Bauer en collega's laat zien dat de mate waarin ouders sociale steun kunnen mobiliseren, zowel voor zichzelf als voor hun kinderen, samenhangt met een betere mentale gezondheid van ouders en gunstige uitkomsten voor kinderen, waaronder hun cognitieve, sociale en gedragsmatige ontwikkeling [1]. Ook Sippel en collega's benadrukken dat het versterken van het welzijn van ouders en hun sociale netwerk bijdraagt aan een veilige, stabiele en ondersteunende omgeving voor kinderen [2].
Verschillende onderzoeken laten zien dat sociale steun ouderschap op meerdere manieren kan versterken. Enerzijds doordat ouders daardoor meer emotionele praktische steun hebben bij het opvoeden, anderzijds doordat het de mogelijkheden voor kinderen vergroot om sociale steun van andere mensen te ontvangen en positieve sociale ervaringen op te doen. Een longitudinale studie onder 1.968 gezinnen met een laag inkomen laat bijvoorbeeld zien dat meer sociale steun aan ouders samenhangt met positievere ouder-kindinteracties, meer betrokken en sensitief ouderschap en meer vertrouwen van ouders in hun opvoedvaardigheden. Daarnaast werden bij hun kinderen betere taalvaardigheden, meer prosociaal gedrag en minder externaliserend gedrag gevonden [3].
Ook in gezinnen die te maken hebben met ingrijpende ervaringen lijkt sociale steun een beschermende rol te spelen. Hatch en collega's onderzochten dit onder Afro-Amerikaanse moeders die zelf ingrijpende jeugdervaringen hadden meegemaakt. Bij moeders die weinig steun vanuit de familie ervaarden, hing een hoger aantal ingrijpende jeugdervaringen samen met meer externaliserend gedrag bij hun jonge kinderen. Deze relatie werd niet gevonden bij moeders die gemiddeld tot veel steun van hun familie ervaarden [4]. Ook onderzoek onder bijna 2000 kinderen in de Verenigde Staten waar jeugdbescherming bij betrokken is, laat zien dat informele sociale steun samenhangt met een kleinere kans op nieuwe meldingen van kindermishandeling of verwaarlozing. Informele netwerken kunnen sociale isolatie verminderen, emotionele en praktische steun bieden en ouders ondersteunen bij het ontwikkelen van positieve opvoedvaardigheden [5].
Deze bevindingen onderstrepen het belang van het versterken van sociale steun aan ouders. Daarbij is het belangrijk oog te houden voor bestaande steunrelaties. Ook wanneer ouders onder langdurige stress staan of minder consistent opvoeden, kunnen zij voor hun kind een belangrijke bron van emotionele steun blijven. Dat zie je bijvoorbeeld bij gezinnen in armoede [6].