Wat betekent dit voor jou in de praktijk?

Versterk ook de sociale vaardigheden van kinderen

Door kinderen te leren hoe ze stabiele relaties kunnen aangaan en onderhouden, hoe ze goed kunnen communiceren en hun grenzen kunnen aangeven zorg je ervoor dat kinderen sneller sociale steun kunnen aantrekken en behouden.

Wees je bewust van je eigen rol

Een betrouwbare, betrokken relatie met één volwassene kan al veel betekenen voor een kind. Kleine, positieve interacties kunnen bijdragen aan het gevoel gezien, gehoord en gesteund te worden.

Maak sociale steun een vast onderdeel van je begeleiding

Kinderen die thuis weinig steun ervaren, hebben juist extra behoefte aan steunende relaties buitenshuis. Tegelijkertijd is dat minder vanzelfsprekend voor deze gezinnen. Investeer in blijvende steun rondom het kind en het gezin, want jouw betrokkenheid is vaak tijdelijk.

In dit artikel lees je meer over sociale vaardigheden en veerkracht.

Sociale vaardigheden als bouwstenen voor veerkracht
Tess:

‘Door steun kreeg ik niet alleen hulp, maar ook weer vertrouwen in mezelf.’

Renée:

‘Voor mij begon veerkracht bij het gevoel dat ik er niet alleen voor stond.’

Iwar:

‘Ik had nooit geleerd om over mijn ervaringen te praten. Ik leerde thuis dat gevoelens en emoties er niet mochten zijn. En ik kreeg te horen dat als ik zou praten over wat er thuis gebeurde, ik uit huis geplaatst zou worden. Tot er op een gegeven moment iemand naar me luisterde en geduld had, toen ontdekte ik dat mijn verhaal er wél mocht zijn’

Het kan moeilijker zijn om steun te vinden en te benutten

Langdurige stress kan er ook voor zorgen dat kinderen minder sociale en emotionele vaardigheden leren. Sommige kinderen hebben minder kansen gehad om te oefenen met gevoelens bespreken, hulp vragen of steun ontvangen. Ze weten bijvoorbeeld niet goed hoe ze moeten vertellen dat het niet goed gaat, of herkennen niet dat iemand hen probeert te helpen. Misschien denken ze dat ze geen recht hebben op hulp van anderen. Een kind dat thuis altijd zelf zijn problemen moest oplossen, zal op school minder snel een leerkracht om hulp vragen als iets niet lukt.

Je kunt dit op verschillende manieren terugzien. Sommige kinderen trekken zich terug en houden anderen op afstand. Anderen doen juist alsof alles goed gaat. Weer anderen reageren wantrouwend wanneer iemand hulp aanbiedt. Een mentor die extra aandacht geeft, krijgt bijvoorbeeld een afwijzende reactie: ‘Laat maar.’ Of een kind zegt afspraken af, terwijl het juist behoefte heeft aan contact. Dat is niet altijd een teken dat hulp ongewenst is, maar kan ook een manier zijn om teleurstelling voor te zijn. Niet omdat zij geen behoefte hebben aan steun, maar omdat eerdere ervaringen hen hebben geleerd dat anderen niet altijd betrouwbaar zijn of dat steun kan wegvallen.

Sociale steun is voor kinderen die onveilig opgroeien vaak extra belangrijk, maar tegelijkertijd dus minder vanzelfsprekend. Dat betekent niet dat kinderen deze sociale steun helemaal niet hebben of niet kunnen vinden. Maar ze hebben misschien wel extra hulp nodig om steunende relaties te herkennen, erop te vertrouwen en die steun stap voor stap aan te gaan en toe te laten. Sociale steun versterken gaat daarom ook over het versterken van sociale vaardigheden en het vermogen om steun te herkennen. Soms begint dat heel klein. Door een kind iedere week op hetzelfde moment te spreken. Door afspraken na te komen. Of door samen te onderzoeken bij wie het kind zich veilig voelt. Maar ook door te ondersteunen bij het aangaan en onderhouden van relaties, communiceren, grenzen aangeven en hulp durven vragen. Het versterken van sociale steun en sociale vaardigheden verdient dus een bewuste plek in de begeleiding van kinderen en gezinnen.

Zelfs wanneer er mensen beschikbaar zijn, betekent dat niet automatisch dat een kind of gezin die steun ook kan benutten. Kinderen leren al vroeg wat zij van andere mensen kunnen verwachten. Wanneer belangrijke volwassenen onvoorspelbaar, afwijzend of onveilig zijn, kan een kind leren dat volwassenen niet te vertrouwen zijn of dat hulp vragen weinig oplevert. Een kind kan dan denken: ‘Ik moet het zelf oplossen’, ‘Niemand begrijpt mij toch’ of ‘Als ik me kwetsbaar opstel, raak ik alleen maar teleurgesteld’. Ook missen kinderen hierdoor voorbeelden van veilige en steunende relaties. Zij zien thuis minder hoe mensen elkaar helpen, troosten, vertrouwen of om steun vragen als het moeilijk is.

Kinderen proberen hun ouders soms te beschermen door niets te vertellen over wat er thuis speelt. Ze willen anderen niet belasten. Of ze zijn bang voor de gevolgen als iemand ontdekt wat er thuis gebeurt. Sommige kinderen hebben bovendien geleerd dat je problemen binnenshuis houdt. Daardoor blijven mogelijke steunbronnen vaak buiten beeld. Een buurvrouw, sportcoach of tante zou misschien graag willen helpen, maar weet niet dat het kind thuis met stress of onveiligheid te maken heeft. Ook ouders durven niet altijd om steun te vragen of willen graag alles zelf kunnen oplossen.

Er zijn vaak minder mensen om op terug te vallen

Mo:

‘Thuis voelde ik me verantwoordelijk voor iedereen. Door de steun van anderen mocht ik weer even gewoon kind zijn’

Ook vriendschappen zijn niet voor ieder kind vanzelfsprekend. Kinderen die thuis veel stress of onveiligheid ervaren, hebben soms moeite om aansluiting te vinden bij leeftijdsgenoten. Sommige kinderen worden buitengesloten of gepest, anderen voelen zich anders dan andere kinderen. Ook kan een kind het spannend vinden om vrienden thuis uit te nodigen, bijvoorbeeld uit schaamte voor de situatie thuis. Daardoor krijgen vriendschappen soms minder kans om zich te ontwikkelen. Andere kinderen zoeken juist contact met leeftijdgenoten die zelf ook veel problemen ervaren of risicovol gedrag vertonen zoals middelengebruik, geweld plegen of criminaliteit.

Ook buiten het gezin is sociale steun niet altijd vanzelfsprekend. Gezinnen die langdurig met stress of onveiligheid leven, hebben vaker een klein of instabiel sociaal netwerk. Soms zijn contacten met familie verwaterd, zijn er weinig vrienden of is er weinig contact met de buurt. En wanneer een gezin bijvoorbeeld vaak moet verhuizen of een kind vaak van school moet veranderen, zijn er ook weinig blijvende contacten. Schaamte, loyaliteit en sociale isolatie kunnen er bovendien voor zorgen dat problemen verborgen blijven.

Over het algemeen zijn ouders de belangrijkste bron van steun voor kinderen. Wanneer een ouder overbelast is, psychische problemen heeft, worstelt met een verslaving of veel stress ervaart, is die steun niet altijd beschikbaar. Ook de andere ouder of verzorger kan daardoor minder ruimte hebben om er voor het kind te zijn, bijvoorbeeld omdat veel aandacht uitgaat naar de problemen van de partner. Is een ouder zelf de bron van onveiligheid, bijvoorbeeld door mishandeling, huiselijk geweld of ernstige verwaarlozing, dan valt die ouder niet alleen weg als steunfiguur, maar vormt deze juist een bron van angst en onveiligheid. Daardoor mist een kind vaak de eerste persoon bij wie het terecht kan met verdriet, spanning of praktische vragen.

hoofdstuk 1

Waarom vraagt sociale steun bij kinderen die onveilig opgroeien om extra aandacht?

Kinderen die opgroeien in een gezin waar veel stress en onveiligheid speelt, zoals geweld, verwaarlozing of psychische problemen van een ouder, hebben veel baat bij sociale steun. Tegelijkertijd is steun van anderen voor deze kinderen vaak minder vanzelfsprekend. Dat kan komen doordat er minder mensen zijn om op terug te vallen. Bovendien kunnen ingrijpende ervaringen het ook moeilijker maken om steun te zoeken, anderen te vertrouwen of hulp te accepteren.

Minder toegang tot sociale steun

[1] Stichting Het Vergeten Kind. (2024). Ik voelde me alleen en dacht dat ik niet goed genoeg was: Onderzoek naar sociaal isolement van kinderen die opgroeien met problemen thuis.

[2] Sloover, M., De Beijer, D., Stoltz, S. E. M. J., Camfferman, R., Lindauer, R. J. L., & Van Ee, E. (2026). How children with posttraumatic stress disorder view their social networks: A qualitative study. Journal of Child & Adolescent Trauma.

[3] Melkman, E. P. (2017). Childhood adversity, social support networks and well-being among youth aging out of care: An exploratory study of mediation. Child Abuse & Neglect, 72, 85–97.

[4] Negriff, S., James, A., & Trickett, P. K. (2015). Characteristics of the social support networks of maltreated youth: Exploring the effects of maltreatment experience and foster placement. Social Development, 24(3), 483–500.

[5] McWey, L. M., Radey, M., Outler, C., & Posada, K. (2026). Informal support networks of parents involved with the child welfare system: Needs and mental health symptoms. Child Maltreatment, 31(1), 44–56.

Stichting Het Vergeten Kind deed onderzoek naar gezinnen die thuis veel problemen hebben en daardoor geïsoleerd leven [1]. Uit dit onderzoek kwamen vijf elkaar versterkende factoren naar voren die bijdragen aan sociaal isolement: het gezin staat er alleen voor, kinderen hebben weinig vrienden, moeten vaker van school wisselen, worden buitengesloten of gepest en maken vaker een uithuisplaatsing mee, waardoor hun sociale netwerk verder afneemt. Ook ouders beschikken vaak over een beperkt sociaal netwerk, bijvoorbeeld doordat zij zich niet begrepen voelen door hun omgeving. Van de ondervraagde hulpverleners denkt 88% dat hooguit de helft van de kinderen in hun caseload beschikt over een voldoende groot sociaal netwerk. Hoewel 60% van de professionals aangeeft het versterken van sociale netwerken tot hun taak te rekenen, lukt dit in de praktijk volgens hen vaak onvoldoende.

Sloover en collega's [2] onderzochten hoe kinderen met een posttraumatische stressstoornis hun sociale netwerk ervaren. Uit interviews blijkt dat juist de mensen die normaal gesproken de belangrijkste bron van steun zijn, niet altijd beschikbaar zijn. Bij huiselijk geweld of andere interpersoonlijke trauma's kunnen ouders zelf getraumatiseerd zijn of onderdeel uitmaken van de onveilige situatie. Kinderen beschrijven daardoor vaak ambivalente gevoelens ten opzichte van hun ouders en ervaren loyaliteitsconflicten. Daarnaast vertellen zij dat zij traumatische ervaringen lang niet altijd delen met vrienden of andere mensen in hun omgeving, waardoor potentiële steunbronnen onbenut blijven.

Melkman [3] onderzocht onder jongeren in Israël die de jeugdzorg verlieten hoe ingrijpende jeugdervaringen, sociale steunnetwerken en welzijn met elkaar samenhangen. Jongeren die mishandeling of verwaarlozing hadden meegemaakt, rapporteerden een kleiner sociaal netwerk, minder contact met mensen uit hun netwerk en minder tevredenheid over de sociale steun die zij ontvingen. Ook Negriff en collega’s [4] vonden dat kinderen die mishandeling hebben meegemaakt, gemiddeld minder mensen in hun sociale netwerk noemden dan leeftijdsgenoten zonder deze ervaringen. Daarnaast bestond hun netwerk minder vaak uit leeftijdsgenoten en biologische ouders.

McWey en collega's [5] onderzochten informele sociale steun onder 118 ouders van gezinnen bij wie kinderbescherming betrokken was vanwege vastgestelde kindermishandeling. Ouders die zelf vier of meer ingrijpende jeugdervaringen hadden meegemaakt, bleken aanzienlijk vaker te behoren tot de groep met zeer weinig informele sociale steun. Dit suggereert dat juist gezinnen waarin kinderen opgroeien met veel problemen, ook als gezin vaak over minder steunbronnen kunnen beschikken. 

Een systematische review van Bauer en collega's (2021) laat zien dat effectieve interventies om sociale steun te versterken uit meerdere componenten bestaan. Werkzame elementen zijn onder andere psycho-educatie aan kinderen en ouders over de waarde van sociale steun, het oefenen van sociale vaardigheden en het creëren van herhaalde mogelijkheden om positieve, wederkerige relaties op te bouwen. De auteurs benadrukken dat kinderen sociale en cognitieve vaardigheden nodig hebben om de waarde van sociale relaties te herkennen, steun te durven vragen en er gebruik van te maken. De review bevat daarnaast een overzicht van onderzoek naar interventies die per leeftijdsgroep kunnen bijdragen aan het versterken van sociale steun. [1]

Ook andere overzichtsstudies benadrukken het belang van het versterken van sociale vaardigheden en het sociale netwerk. Volgens Sippel en collega's (2015) kunnen interventies die zich richten op het ontwikkelen en onderhouden van sociale vaardigheden die nodig zijn voor het opbouwen van sociale relaties bijdragen aan onder andere minder stress, minder middelengebruik en veerkrachtig functioneren. [2] Frederick en collega's (2023) laten daarnaast zien dat professionals, ook wanneer zij slechts tijdelijk betrokken zijn, een belangrijke rol kunnen spelen in het mobiliseren van sociale steun door samen met jongeren in hun netwerk op zoek te gaan naar betrouwbare volwassenen die duurzame steun kunnen bieden. [3]

Moeilijker om steun te zoeken en te benutten

Mobiliseren van sociale steun

[1] Bauer, A., Stevens, M., Purtscheller, D., Knapp, M., Fonagy, P., Evans-Lacko, S., & Paul, J. (2021). Mobilising social support to improve mental health for children and adolescents: A systematic review using principles of realist synthesis. PLoS ONE, 16(5), e0251750.

[2] Sippel, L. M., Pietrzak, R. H., Charney, D. S., Mayes, L. C., & Southwick, S. M. (2015). How does social support enhance resilience in the trauma-exposed individual? Ecology and Society, 20(4), 10.

[3] Frederick, J., Spratt, T., & Devaney, J. (2023). Supportive relationships with trusted adults for children and young people who have experienced adversities: Implications for social work service provision. The British Journal of Social Work, 53(6), 3129–3145.

[1] Taylor, S. E. (2011). Social support: A review. In H. S. Friedman (Ed.), The Oxford handbook of health psychology (pp. 190–214). Oxford University Press.

[2] Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. (Original work published 1969)

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the Strange Situation. Lawrence Erlbaum Associates.

[3] Leung, D. Y. L., Chan, A. C. Y., & Ho, G. W. K. (2022). Resilience of emerging adults after adverse childhood experiences: A qualitative systematic review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(1), 163–175.

[4] Sloover, M., De Beijer, D., Stoltz, S. E. M. J., Camfferman, R., Lindauer, R. J. L., & Van Ee, E. (2026). How children with posttraumatic stress disorder view their social networks: A qualitative study. Journal of Child & Adolescent Trauma.

[5] Schepers, A. D. L. (2025). Kracht en kwetsbaarheid van het netwerk [Masterthesis, Rijksuniversiteit Groningen].

[6] Pierce, H., Jones, M. S., & Holcombe, E. A. (2022). Early adverse childhood experiences and social skills among youth in fragile families. Journal of Youth and Adolescence, 51(8), 1497–1510.

[7] Wiersma, M., Van Goor, R., Uitman, S., Van Dijk, M., Van Vliet, J., Leijenhorst, A., Banen, L., Westhoff, S., Steenvoorde, J., Slootman, M., & Kaulingfreks, F. (2025). Jongeren in overgang naar volwassenheid: Het belang van een veerkrachtperspectief. Hogeschool Inholland.

Taylor [1] beschrijft in haar review dat de vroege gezinsomgeving een belangrijke basis vormt voor het vermogen om sociale steun te zoeken en te benutten. Kinderen leren in hun eerste relaties wat zij van anderen kunnen verwachten. In veilige, steunende relaties ontwikkelen zij sociale competenties, vertrouwen in anderen en het vermogen om hulp te vragen. Wanneer deze ervaringen ontbreken of onveilig zijn, kunnen juist verwachtingen ontstaan dat anderen niet betrouwbaar zijn of dat hulp weinig oplevert. Ook sociale vaardigheden, die nodig zijn om steun te zoeken en relaties op te bouwen, ontwikkelen zich voor een belangrijk deel binnen de vroege gezinsomgeving.

De hechtingstheorie van Bowlby en het latere werk van Ainsworth [2] biedt hiervoor een belangrijke verklaring. Op basis van vroege ervaringen met opvoeders ontwikkelen kinderen zogenoemde interne werkmodellen: verwachtingen over zichzelf, anderen en relaties. Wanneer opvoeders voorspelbaar en sensitief reageren, leren kinderen dat anderen beschikbaar zijn wanneer zij steun nodig hebben. Bij onveilige of inconsistente hechtingsrelaties kunnen juist verwachtingen ontstaan dat anderen niet betrouwbaar zijn, waardoor kinderen minder snel hulp zoeken, zich terugtrekken of beschikbare steun afwijzen.

Leung en collega's [3] onderzochten in een kwalitatieve systematische review welke factoren bijdragen aan veerkracht bij mensen die ingrijpende jeugdervaringen hebben meegemaakt. De meegenomen studies laten zien dat veel deelnemers moeite hadden om anderen te vertrouwen of hulp te vragen. Veel deelnemers hielden hun ervaringen bewust geheim, wilden anderen niet belasten of beschermden zichzelf tegen mogelijke afwijzing of teleurstelling door alles alleen te willen doen. Ook negatieve ervaringen met eerdere hulp of afwijzing maakten dat zij later minder snel opnieuw steun zochten. De auteurs concluderen dat deze patronen het opbouwen en benutten van sociale relaties kunnen belemmeren.

Ook Sloover en collega's [4] beschrijven in hun kwalitatieve onderzoek onder kinderen met een posttraumatische stressstoornis dat steun niet vanzelfsprekend benut wordt. Kinderen met een posttraumatische stressstoornis geven aan dat traumatische ervaringen die zijn veroorzaakt door iemand uit het eigen netwerk het vertrouwen in anderen kunnen ondermijnen. Daardoor zoeken of accepteren zij ook later minder snel steun.

De systematische literatuurreview van Schepers [5] bevestigt dit beeld. Op basis van meerdere internationale studies beschrijft ze de gevolgen van trauma voor sociale interacties en netwerken. Mishandeling en verwaarlozing hangen samen met vermijdend gedrag, verminderde emotieregulatie en een grotere kans dat jongeren zich afsluiten van anderen. Daarnaast benoemt de review dat schaamte, negatieve verwachtingen over reacties van anderen en het ontbreken van positieve rolmodellen het benutten van sociale steun verder kunnen bemoeilijken.

Pierce en collega's [6] volgden ruim 3.200 Amerikaanse kinderen gedurende langere tijd. Zij vonden dat meer ingrijpende jeugdervaringen in de eerste vijf levensjaren samenhangen met minder sociale vaardigheden in de adolescentie, waaronder minder emotionele rijpheid, communicatieve vaardigheden, sociale competenties en doelgericht sociaal gedrag. Ook bleek dat langdurige of chronische blootstelling aan ingrijpende jeugdervaringen deze sociale vaardigheden verder onder druk zet.

Het Nederlandse kwalitatieve onderzoek van Wiersma en collega's [7] onder jongeren van 16 tot 23 jaar die gebruikmaakten van professionele hulp of ondersteuning laat zien wat jongeren zelf aangeven als redenen om geen sociale steun te zoeken. Hoewel veel jongeren aangaven steunende mensen om zich heen te hebben, hield ongeveer een derde problemen grotendeels voor zichzelf. Zij wilden anderen niet belasten, waren bang om zwak gevonden te worden, voelden zich niet begrepen of hadden door eerdere ervaringen moeite om anderen te vertrouwen of niet geleerd dat ze hun mond mochten open doen. Ook waren er jongeren die geen hulp wilden accepteren, zelfs wanneer ze vastliepen. Tegelijkertijd beschrijven verschillende jongeren dat juist het leren vragen van hulp uiteindelijk een belangrijke persoonlijke hulpbron werd.

In dit artikel lees je meer over sociale vaardigheden en veerkracht.

Sociale vaardigheden als bouwstenen voor veerkracht

deel dit artikel

Langdurige stress kan er ook voor zorgen dat kinderen minder sociale en emotionele vaardigheden leren. Sommige kinderen hebben minder kansen gehad om te oefenen met gevoelens bespreken, hulp vragen of steun ontvangen. Ze weten bijvoorbeeld niet goed hoe ze moeten vertellen dat het niet goed gaat, of herkennen niet dat iemand hen probeert te helpen. Misschien denken ze dat ze geen recht hebben op hulp van anderen. Een kind dat thuis altijd zelf zijn problemen moest oplossen, zal op school minder snel een leerkracht om hulp vragen als iets niet lukt.

Je kunt dit op verschillende manieren terugzien. Sommige kinderen trekken zich terug en houden anderen op afstand. Anderen doen juist alsof alles goed gaat. Weer anderen reageren wantrouwend wanneer iemand hulp aanbiedt. Een mentor die extra aandacht geeft, krijgt bijvoorbeeld een afwijzende reactie: ‘Laat maar.’ Of een kind zegt afspraken af, terwijl het juist behoefte heeft aan contact. Dat is niet altijd een teken dat hulp ongewenst is, maar kan ook een manier zijn om teleurstelling voor te zijn. Niet omdat zij geen behoefte hebben aan steun, maar omdat eerdere ervaringen hen hebben geleerd dat anderen niet altijd betrouwbaar zijn of dat steun kan wegvallen.

Sociale steun is voor kinderen die onveilig opgroeien vaak extra belangrijk, maar tegelijkertijd dus minder vanzelfsprekend. Dat betekent niet dat kinderen deze sociale steun helemaal niet hebben of niet kunnen vinden. Maar ze hebben misschien wel extra hulp nodig om steunende relaties te herkennen, erop te vertrouwen en die steun stap voor stap aan te gaan en toe te laten. Sociale steun versterken gaat daarom ook over het versterken van sociale vaardigheden en het vermogen om steun te herkennen. Soms begint dat heel klein. Door een kind iedere week op hetzelfde moment te spreken. Door afspraken na te komen. Of door samen te onderzoeken bij wie het kind zich veilig voelt. Maar ook door te ondersteunen bij het aangaan en onderhouden van relaties, communiceren, grenzen aangeven en hulp durven vragen. Het versterken van sociale steun en sociale vaardigheden verdient dus een bewuste plek in de begeleiding van kinderen en gezinnen.

Ook buiten het gezin is sociale steun niet altijd vanzelfsprekend. Gezinnen die langdurig met stress of onveiligheid leven, hebben vaker een klein of instabiel sociaal netwerk. Soms zijn contacten met familie verwaterd, zijn er weinig vrienden of is er weinig contact met de buurt. En wanneer een gezin bijvoorbeeld vaak moet verhuizen of een kind vaak van school moet veranderen, zijn er ook weinig blijvende contacten. Schaamte, loyaliteit en sociale isolatie kunnen er bovendien voor zorgen dat problemen verborgen blijven.

Mo:

‘Thuis voelde ik me verantwoordelijk voor iedereen. Door de steun van anderen mocht ik weer even gewoon kind zijn’

Over het algemeen zijn ouders de belangrijkste bron van steun voor kinderen. Wanneer een ouder overbelast is, psychische problemen heeft, worstelt met een verslaving of veel stress ervaart, is die steun niet altijd beschikbaar. Ook de andere ouder of verzorger kan daardoor minder ruimte hebben om er voor het kind te zijn, bijvoorbeeld omdat veel aandacht uitgaat naar de problemen van de partner. Is een ouder zelf de bron van onveiligheid, bijvoorbeeld door mishandeling, huiselijk geweld of ernstige verwaarlozing, dan valt die ouder niet alleen weg als steunfiguur, maar vormt deze juist een bron van angst en onveiligheid. Daardoor mist een kind vaak de eerste persoon bij wie het terecht kan met verdriet, spanning of praktische vragen.

Er zijn vaak minder mensen om op terug te vallen

Ook vriendschappen zijn niet voor ieder kind vanzelfsprekend. Kinderen die thuis veel stress of onveiligheid ervaren, hebben soms moeite om aansluiting te vinden bij leeftijdsgenoten. Sommige kinderen worden buitengesloten of gepest, anderen voelen zich anders dan andere kinderen. Ook kan een kind het spannend vinden om vrienden thuis uit te nodigen, bijvoorbeeld uit schaamte voor de situatie thuis. Daardoor krijgen vriendschappen soms minder kans om zich te ontwikkelen. Andere kinderen zoeken juist contact met leeftijdgenoten die zelf ook veel problemen ervaren of risicovol gedrag vertonen zoals middelengebruik, geweld plegen of criminaliteit.

Iwar:

‘Ik had nooit geleerd om over mijn ervaringen te praten. Ik leerde thuis dat gevoelens en emoties er niet mochten zijn. En ik kreeg te horen dat als ik zou praten over wat er thuis gebeurde, ik uit huis geplaatst zou worden. Tot er op een gegeven moment iemand naar me luisterde en geduld had, toen ontdekte ik dat mijn verhaal er wél mocht zijn’

Zelfs wanneer er mensen beschikbaar zijn, betekent dat niet automatisch dat een kind of gezin die steun ook kan benutten. Kinderen leren al vroeg wat zij van andere mensen kunnen verwachten. Wanneer belangrijke volwassenen onvoorspelbaar, afwijzend of onveilig zijn, kan een kind leren dat volwassenen niet te vertrouwen zijn of dat hulp vragen weinig oplevert. Een kind kan dan denken: ‘Ik moet het zelf oplossen’, ‘Niemand begrijpt mij toch’ of ‘Als ik me kwetsbaar opstel, raak ik alleen maar teleurgesteld’. Ook missen kinderen hierdoor voorbeelden van veilige en steunende relaties. Zij zien thuis minder hoe mensen elkaar helpen, troosten, vertrouwen of om steun vragen als het moeilijk is.

Kinderen proberen hun ouders soms te beschermen door niets te vertellen over wat er thuis speelt. Ze willen anderen niet belasten. Of ze zijn bang voor de gevolgen als iemand ontdekt wat er thuis gebeurt. Sommige kinderen hebben bovendien geleerd dat je problemen binnenshuis houdt. Daardoor blijven mogelijke steunbronnen vaak buiten beeld. Een buurvrouw, sportcoach of tante zou misschien graag willen helpen, maar weet niet dat het kind thuis met stress of onveiligheid te maken heeft. Ook ouders durven niet altijd om steun te vragen of willen graag alles zelf kunnen oplossen.

Het kan moeilijker zijn om steun te vinden en te benutten

Wat betekent dit voor jou in de praktijk?

Versterk ook de sociale vaardigheden van kinderen

Door kinderen te leren hoe ze stabiele relaties kunnen aangaan en onderhouden, hoe ze goed kunnen communiceren en hun grenzen kunnen aangeven zorg je ervoor dat kinderen sneller sociale steun kunnen aantrekken en behouden.

Wees je bewust van je eigen rol

Een betrouwbare, betrokken relatie met één volwassene kan al veel betekenen voor een kind. Kleine, positieve interacties kunnen bijdragen aan het gevoel gezien, gehoord en gesteund te worden.

Maak sociale steun een vast onderdeel van je begeleiding

Kinderen die thuis weinig steun ervaren, hebben juist extra behoefte aan steunende relaties buitenshuis. Tegelijkertijd is dat minder vanzelfsprekend voor deze gezinnen. Investeer in blijvende steun rondom het kind en het gezin, want jouw betrokkenheid is vaak tijdelijk.

Waarom vraagt sociale steun bij kinderen die onveilig opgroeien om extra aandacht?

hoofdstuk 1

Kinderen die opgroeien in een gezin waar veel stress en onveiligheid speelt, zoals geweld, verwaarlozing of psychische problemen van een ouder, hebben veel baat bij sociale steun. Tegelijkertijd is steun van anderen voor deze kinderen vaak minder vanzelfsprekend. Dat kan komen doordat er minder mensen zijn om op terug te vallen. Bovendien kunnen ingrijpende ervaringen het ook moeilijker maken om steun te zoeken, anderen te vertrouwen of hulp te accepteren.

Renée:

‘Voor mij begon veerkracht bij het gevoel dat ik er niet alleen voor stond.’

Tess:

‘Door steun kreeg ik niet alleen hulp, maar ook weer vertrouwen in mezelf.’

[1] Stichting Het Vergeten Kind. (2024). Ik voelde me alleen en dacht dat ik niet goed genoeg was: Onderzoek naar sociaal isolement van kinderen die opgroeien met problemen thuis.

[2] Sloover, M., De Beijer, D., Stoltz, S. E. M. J., Camfferman, R., Lindauer, R. J. L., & Van Ee, E. (2026). How children with posttraumatic stress disorder view their social networks: A qualitative study. Journal of Child & Adolescent Trauma.

[3] Melkman, E. P. (2017). Childhood adversity, social support networks and well-being among youth aging out of care: An exploratory study of mediation. Child Abuse & Neglect, 72, 85–97.

[4] Negriff, S., James, A., & Trickett, P. K. (2015). Characteristics of the social support networks of maltreated youth: Exploring the effects of maltreatment experience and foster placement. Social Development, 24(3), 483–500.

[5] McWey, L. M., Radey, M., Outler, C., & Posada, K. (2026). Informal support networks of parents involved with the child welfare system: Needs and mental health symptoms. Child Maltreatment, 31(1), 44–56.

Stichting Het Vergeten Kind deed onderzoek naar gezinnen die thuis veel problemen hebben en daardoor geïsoleerd leven [1]. Uit dit onderzoek kwamen vijf elkaar versterkende factoren naar voren die bijdragen aan sociaal isolement: het gezin staat er alleen voor, kinderen hebben weinig vrienden, moeten vaker van school wisselen, worden buitengesloten of gepest en maken vaker een uithuisplaatsing mee, waardoor hun sociale netwerk verder afneemt. Ook ouders beschikken vaak over een beperkt sociaal netwerk, bijvoorbeeld doordat zij zich niet begrepen voelen door hun omgeving. Van de ondervraagde hulpverleners denkt 88% dat hooguit de helft van de kinderen in hun caseload beschikt over een voldoende groot sociaal netwerk. Hoewel 60% van de professionals aangeeft het versterken van sociale netwerken tot hun taak te rekenen, lukt dit in de praktijk volgens hen vaak onvoldoende.

Sloover en collega's [2] onderzochten hoe kinderen met een posttraumatische stressstoornis hun sociale netwerk ervaren. Uit interviews blijkt dat juist de mensen die normaal gesproken de belangrijkste bron van steun zijn, niet altijd beschikbaar zijn. Bij huiselijk geweld of andere interpersoonlijke trauma's kunnen ouders zelf getraumatiseerd zijn of onderdeel uitmaken van de onveilige situatie. Kinderen beschrijven daardoor vaak ambivalente gevoelens ten opzichte van hun ouders en ervaren loyaliteitsconflicten. Daarnaast vertellen zij dat zij traumatische ervaringen lang niet altijd delen met vrienden of andere mensen in hun omgeving, waardoor potentiële steunbronnen onbenut blijven.

Melkman [3] onderzocht onder jongeren in Israël die de jeugdzorg verlieten hoe ingrijpende jeugdervaringen, sociale steunnetwerken en welzijn met elkaar samenhangen. Jongeren die mishandeling of verwaarlozing hadden meegemaakt, rapporteerden een kleiner sociaal netwerk, minder contact met mensen uit hun netwerk en minder tevredenheid over de sociale steun die zij ontvingen. Ook Negriff en collega’s [4] vonden dat kinderen die mishandeling hebben meegemaakt, gemiddeld minder mensen in hun sociale netwerk noemden dan leeftijdsgenoten zonder deze ervaringen. Daarnaast bestond hun netwerk minder vaak uit leeftijdsgenoten en biologische ouders.

McWey en collega's [5] onderzochten informele sociale steun onder 118 ouders van gezinnen bij wie kinderbescherming betrokken was vanwege vastgestelde kindermishandeling. Ouders die zelf vier of meer ingrijpende jeugdervaringen hadden meegemaakt, bleken aanzienlijk vaker te behoren tot de groep met zeer weinig informele sociale steun. Dit suggereert dat juist gezinnen waarin kinderen opgroeien met veel problemen, ook als gezin vaak over minder steunbronnen kunnen beschikken. 

Minder toegang tot sociale steun

[1] Bauer, A., Stevens, M., Purtscheller, D., Knapp, M., Fonagy, P., Evans-Lacko, S., & Paul, J. (2021). Mobilising social support to improve mental health for children and adolescents: A systematic review using principles of realist synthesis. PLoS ONE, 16(5), e0251750.

[2] Sippel, L. M., Pietrzak, R. H., Charney, D. S., Mayes, L. C., & Southwick, S. M. (2015). How does social support enhance resilience in the trauma-exposed individual? Ecology and Society, 20(4), 10.

[3] Frederick, J., Spratt, T., & Devaney, J. (2023). Supportive relationships with trusted adults for children and young people who have experienced adversities: Implications for social work service provision. The British Journal of Social Work, 53(6), 3129–3145.

Een systematische review van Bauer en collega's (2021) laat zien dat effectieve interventies om sociale steun te versterken uit meerdere componenten bestaan. Werkzame elementen zijn onder andere psycho-educatie aan kinderen en ouders over de waarde van sociale steun, het oefenen van sociale vaardigheden en het creëren van herhaalde mogelijkheden om positieve, wederkerige relaties op te bouwen. De auteurs benadrukken dat kinderen sociale en cognitieve vaardigheden nodig hebben om de waarde van sociale relaties te herkennen, steun te durven vragen en er gebruik van te maken. De review bevat daarnaast een overzicht van onderzoek naar interventies die per leeftijdsgroep kunnen bijdragen aan het versterken van sociale steun. [1]

Ook andere overzichtsstudies benadrukken het belang van het versterken van sociale vaardigheden en het sociale netwerk. Volgens Sippel en collega's (2015) kunnen interventies die zich richten op het ontwikkelen en onderhouden van sociale vaardigheden die nodig zijn voor het opbouwen van sociale relaties bijdragen aan onder andere minder stress, minder middelengebruik en veerkrachtig functioneren. [2] Frederick en collega's (2023) laten daarnaast zien dat professionals, ook wanneer zij slechts tijdelijk betrokken zijn, een belangrijke rol kunnen spelen in het mobiliseren van sociale steun door samen met jongeren in hun netwerk op zoek te gaan naar betrouwbare volwassenen die duurzame steun kunnen bieden. [3]

Mobiliseren van sociale steun

Taylor [1] beschrijft in haar review dat de vroege gezinsomgeving een belangrijke basis vormt voor het vermogen om sociale steun te zoeken en te benutten. Kinderen leren in hun eerste relaties wat zij van anderen kunnen verwachten. In veilige, steunende relaties ontwikkelen zij sociale competenties, vertrouwen in anderen en het vermogen om hulp te vragen. Wanneer deze ervaringen ontbreken of onveilig zijn, kunnen juist verwachtingen ontstaan dat anderen niet betrouwbaar zijn of dat hulp weinig oplevert. Ook sociale vaardigheden, die nodig zijn om steun te zoeken en relaties op te bouwen, ontwikkelen zich voor een belangrijk deel binnen de vroege gezinsomgeving.

De hechtingstheorie van Bowlby en het latere werk van Ainsworth [2] biedt hiervoor een belangrijke verklaring. Op basis van vroege ervaringen met opvoeders ontwikkelen kinderen zogenoemde interne werkmodellen: verwachtingen over zichzelf, anderen en relaties. Wanneer opvoeders voorspelbaar en sensitief reageren, leren kinderen dat anderen beschikbaar zijn wanneer zij steun nodig hebben. Bij onveilige of inconsistente hechtingsrelaties kunnen juist verwachtingen ontstaan dat anderen niet betrouwbaar zijn, waardoor kinderen minder snel hulp zoeken, zich terugtrekken of beschikbare steun afwijzen.

Leung en collega's [3] onderzochten in een kwalitatieve systematische review welke factoren bijdragen aan veerkracht bij mensen die ingrijpende jeugdervaringen hebben meegemaakt. De meegenomen studies laten zien dat veel deelnemers moeite hadden om anderen te vertrouwen of hulp te vragen. Veel deelnemers hielden hun ervaringen bewust geheim, wilden anderen niet belasten of beschermden zichzelf tegen mogelijke afwijzing of teleurstelling door alles alleen te willen doen. Ook negatieve ervaringen met eerdere hulp of afwijzing maakten dat zij later minder snel opnieuw steun zochten. De auteurs concluderen dat deze patronen het opbouwen en benutten van sociale relaties kunnen belemmeren.

Ook Sloover en collega's [4] beschrijven in hun kwalitatieve onderzoek onder kinderen met een posttraumatische stressstoornis dat steun niet vanzelfsprekend benut wordt. Kinderen met een posttraumatische stressstoornis geven aan dat traumatische ervaringen die zijn veroorzaakt door iemand uit het eigen netwerk het vertrouwen in anderen kunnen ondermijnen. Daardoor zoeken of accepteren zij ook later minder snel steun.

De systematische literatuurreview van Schepers [5] bevestigt dit beeld. Op basis van meerdere internationale studies beschrijft ze de gevolgen van trauma voor sociale interacties en netwerken. Mishandeling en verwaarlozing hangen samen met vermijdend gedrag, verminderde emotieregulatie en een grotere kans dat jongeren zich afsluiten van anderen. Daarnaast benoemt de review dat schaamte, negatieve verwachtingen over reacties van anderen en het ontbreken van positieve rolmodellen het benutten van sociale steun verder kunnen bemoeilijken.

Pierce en collega's [6] volgden ruim 3.200 Amerikaanse kinderen gedurende langere tijd. Zij vonden dat meer ingrijpende jeugdervaringen in de eerste vijf levensjaren samenhangen met minder sociale vaardigheden in de adolescentie, waaronder minder emotionele rijpheid, communicatieve vaardigheden, sociale competenties en doelgericht sociaal gedrag. Ook bleek dat langdurige of chronische blootstelling aan ingrijpende jeugdervaringen deze sociale vaardigheden verder onder druk zet.

Het Nederlandse kwalitatieve onderzoek van Wiersma en collega's [7] onder jongeren van 16 tot 23 jaar die gebruikmaakten van professionele hulp of ondersteuning laat zien wat jongeren zelf aangeven als redenen om geen sociale steun te zoeken. Hoewel veel jongeren aangaven steunende mensen om zich heen te hebben, hield ongeveer een derde problemen grotendeels voor zichzelf. Zij wilden anderen niet belasten, waren bang om zwak gevonden te worden, voelden zich niet begrepen of hadden door eerdere ervaringen moeite om anderen te vertrouwen of niet geleerd dat ze hun mond mochten open doen. Ook waren er jongeren die geen hulp wilden accepteren, zelfs wanneer ze vastliepen. Tegelijkertijd beschrijven verschillende jongeren dat juist het leren vragen van hulp uiteindelijk een belangrijke persoonlijke hulpbron werd.

Moeilijker om steun te zoeken en te benutten

[1] Taylor, S. E. (2011). Social support: A review. In H. S. Friedman (Ed.), The Oxford handbook of health psychology (pp. 190–214). Oxford University Press.

[2] Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. (Original work published 1969)

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the Strange Situation. Lawrence Erlbaum Associates.

[3] Leung, D. Y. L., Chan, A. C. Y., & Ho, G. W. K. (2022). Resilience of emerging adults after adverse childhood experiences: A qualitative systematic review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(1), 163–175.

[4] Sloover, M., De Beijer, D., Stoltz, S. E. M. J., Camfferman, R., Lindauer, R. J. L., & Van Ee, E. (2026). How children with posttraumatic stress disorder view their social networks: A qualitative study. Journal of Child & Adolescent Trauma.

[5] Schepers, A. D. L. (2025). Kracht en kwetsbaarheid van het netwerk [Masterthesis, Rijksuniversiteit Groningen].

[6] Pierce, H., Jones, M. S., & Holcombe, E. A. (2022). Early adverse childhood experiences and social skills among youth in fragile families. Journal of Youth and Adolescence, 51(8), 1497–1510.

[7] Wiersma, M., Van Goor, R., Uitman, S., Van Dijk, M., Van Vliet, J., Leijenhorst, A., Banen, L., Westhoff, S., Steenvoorde, J., Slootman, M., & Kaulingfreks, F. (2025). Jongeren in overgang naar volwassenheid: Het belang van een veerkrachtperspectief. Hogeschool Inholland.